مسیر جاری : صفحه اصلی/مقالات/سبک زندگی با رویکرد انتظار/خانواده مهدوی/بایسته‌های گفت‌وگو از سبک زندگی موعودباورانه
بایسته‌های گفت‌وگو از سبک زندگی موعودباورانه
بایسته‌های گفت‌وگو از سبک زندگی موعودباورانه
در جستجوی سبک زندگی مهدوی
نویسنده : یاسر آیین
تعداد بازدید کننده : 2021

عبارت «سبک زندگی» به تازگی در فضای فرهنگی ایران بسامد قابل اعتنایی یافته و در نوشته‌ها و سخنان افراد گوناگون به چشم و گوش می‌آید. در اغلب موارد نیز بیش از آن‌که به معنای اصطلاحی مفهوم سبک زندگی (Life Style) در مطالعات فرهنگی توجه شده و یا دست کم تعریف جدیدی از آن ارائه گردد، تلاش می‌شود تا به انحای گوناگون به این عبارت دامن زده و با افزودن متعلقات و موضوعات مختلف، ترکیب‌های جدید و بدیعی از آن آشکار شود. همچنین، در کاربرد مشتقات این عبارت، به طور معمول بیش از آن که به امور عینی و واقع اشاره شود، مفاهیمی انتزاعی و آرمانی لحاظ می‌شود و این رویه نیز به سهم خود در ابهام مضاعف مفهوم «سبک زندگی» تأثیرگذار است؛ به عنوان مثال، وقتی از «سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی» سخن به میان می‌آید، به جای آن‌که به مجموعه‌ای از گزاره‌های منسجم و هماهنگ مورد تفاهم و یا نظریه و سبکی شناخته شده اشاره شود، تلاش می‌شود تا مفهومی ذهنی و ایده‌آل که نیازمند بازشناسی و تفاهم است، مورد توجه قرار گیرد و برای تدوین و یا تحقق آن چاره‌اندیشی شود.

از جمله کاربردهای دیگر عبارت سبک زندگی در فضای فرهنگی و مذهبی، در نسبت آن با آموزه‌ی مهدویت پدید آمده است. کاربرد عبارت «سبک زندگی مهدوی» علاوه بر ابهامات کلی پیشین درباره‌ی استفاده از عنوان سبک زندگی، از مشکل دیگری نیز رنج می‌برد؛ این که قید «مهدوی» ـ صرف‌نظر از ماهیت انتساب آن به شخص موعود اسلام و یا پیروان و علاقه‌مندان او که تفاوت این دو کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد ـ متضمن چه معنای مشخصی است و چه تفاوت‌های معناداری با انواع دیگر سبک زندگی در فضای اسلامی و شیعی ـ و به طور خاص با نمونه‌هایی چون سبک زندگی علوی یا فاطمی ـ دارد. در واقع، اگر از مرز بازی با کلمات عبور کنیم و به کاربردهای غیرعالمانه و در برخی موارد همان‌گویانه (توتولوژیک) این عناوین در برخی منشورات و اعلانات بی‌توجه باشیم، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا پیروی، دل‌دادگی و یا انتظار ظهور موعود اسلام، پدیدآورنده‌ی سبکی خاص از زندگی است که با سایر شیوه‌ها و مسلک‌ها متفاوت بوده و چنین سبکی نسبت به سایر اولیای دین و یا دیگر اعصار تاریخی، هویتی متباین دارد یا خیر؟ همچنین، می‌توان پرسید که آیا عنصر «انتظار» می‌تواند واجد تأثیری محسوس بر سبک زندگی آدمی در وضعیت کنونی ـ به مثابه عصر غیبت ـ باشد یا خیر؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، این تأثیر چگونه به ظهور می‌رسد و چه کیفیتی دارد و کدام یک از عرصه‌ها و جنبه‌های زندگی محمل آن خواهند بود؟ آیا انتظار و مجاهدتی که در اثر آن پدید می‌آید، منجر به شکل‌گیری سبکی مبارزه جویانه و سلحشورانه می‌گردد و یا به رویکردی محتاطانه و آینده‌نگرانه نزدیک می‌شود و یا در فرض عدم تنافی این‌دو، چه ترکیبی را به وجود خواهد آورد؟ پرسش‌هایی از این دست، حلقه‌ی مفقوده سلسله مباحثی به شمار می‌رود که می‌کوشند در ارتباط با پیوند مفهوم «سبک زندگی» و آموزه‌ی «انتظار موعود» آورده‌هایی را در میان گذارند؛ اگرچه بی‌توجهی به این سؤالات سبب شده تا به اکنون، تلاشی جدی در تعریف سبک زندگی منتظرانه و یا متناسب با آموزه انتظار موعود شکل نگیرد و تنها گزاره‌هایی پراکنده و غیرمرتبط در زیر چتر عنوان واحدی به نام موعود، در برابر مخاطبان مشتاق به نمایش درآید.

با این وجود، گفت‌وگو درباره‌ی مختصات و آسیب‌های سبک زندگی معتقدان به موعود در عصر غیبت او، امری ضروری به نظر می‌رسد؛ ضرورتی که می‌توان آن را در سه محور زیر توضیح داد:

 

اول. در پیش نگرفتن سبک زندگی دینی از سوی متدینان و باورمندان به تداوم دین ـ و به طور خاص شیعیانی که زندگی کنونی خود را متناسب با ادوار ولایت امامان و کیفیت رهبری آشکار و نهان آنان تعریف می‌کنند ـ تلویحاً می‌تواند بدین معنا تفسیر شود که آنان نیز دستورالعمل‌ها و شیوه‌های دینی زندگی را برای کاربست در عصر حاضر مناسب قلمداد نمی‌کنند و به واقع، خود نیز به عصری بودن این آموزه‌ها و روش‌ها و در نتیجه عصری بودن خود دین، در عمل صحه می‌گذارند. در حقیقت، گفت‌وگوی مستمر از سبک دینی زندگی و ملاحظاتی که درباره‌ی حفظ و توسعه‌ی آن در عصر غیبت موعود وجود دارد ـ با توجه به ناگواری‌ها و دشواری‌های فکری، فرهنگی و اجتماعی که در سخنان امامان پیشین در قالب پیشگویی بیان شده است ـ تأثیر قابل توجهی بر حفظ هویت دینی باورمندان و منتظران موعود دارد. در برابر، غفلت از بازشناسی و یادآوری مکرر سبک دینی زندگی، می‌تواند به ایجاد فاصله میان زندگی منتظران کنونی با آرمان نهایی موعود منجر گردد.

 

دوم. در فرض فراموشی سبک زندگی دینی از سوی منتظران موعود ـ به واسطه قطع ارتباط میان گزاره‌های نظری و اعتقادی دین با عینیت زندگی مخاطبان آن ـ به تدریج، توصیه‌ها و دستورالعمل‌های دینی کم فایده قلمداد شده و در درازمدت، به بروز احساس نارضایتی از وضعیت دین‌داری و سپس بی‌اعتمادی به اعتقادات و در نهایت تزلزل در آن‌ها خواهند انجامید. حال آن‌که در پیش گرفتن سبک زندگی دینی در مجموعه فرد و جامعه، ضمن توسعه‌ی گستره نیازمندی به دین و پویایی تلاش‌های نظری درباره دین پژوهی و رشد عقلانیت دینی، به واسطه کارآمدی روش‌های دینی و احساس رضایت از پاسخ‌گو بودن نرم افزارهای دین برای زندگی و ارزیابی مثبت نسبت به سلوک درپیش گرفته شده، زمینه ساز لذت و رضایت فردی و اجتماعی از دین‌داری در عصر غیبت می‌گردد.

 

سوم. در شرایطی که زندگی در عصر غیبت موعود، مواجهه، درگیری و نزاع با مکاتب و سبک‌های بیگانه را در پی خواهد داشت، تقویت سبک زندگی دینی ـ علاوه بر نتایج ذاتی خود در رابطه با حفظ و بقای هویت دینی فرد و جامعه ـ زمینه‌ی جذب افراد و اقوام بیگانه با آموزه‌های دین و در نتیجه گسترش نیاز و اعتقاد به موعود را فراهم خواهد کرد. در واقع، گذشته از تلاش‌های نظری درباره‌ی اقناع دیگران و رد و نفی استدلالی مبانی فکری آن‌ها، آن‌چه جذب حداکثری دین را تضمین می‌کند، ارائه‌ی نمونه‌ای موفق و عینی از نتایج تحقق اعتقادات دینی است. بدین ترتیب، هنگامی که افراد بیگانه با دین مشاهده می‌کنند که افرادی با منظومه‌ی اعتقادی خاص از روش‌هایی استفاده می‌کنند که متضمن سطح بالاتری از کیفیت حیات است، به کارآمدی و سپس حقانیت آن اعتقادات پی برده و زمینه برای تدین آنان فراهم می‌گردد. در مسیر خلاف، اگر رفتار جامعه یا فرد مذهبی، با شیوه‌های دینی ناسازگار بوده و علی‌رغم ادعای دین‌داری، خود از سبک‌های غیردینی زندگی پیروی کنند، مناسب‌ترین زمینه برای تمسخر و مناسب‌ترین اهرم برای تحقیر دین‌داران برای آنان پدید می‌آید.

بنابراین، گفت‌وگو درباره‌ی سبک زندگی ایده‌آل و عوارض ناشی از نادیده گرفتن آن، برای باورمندان به دین و منتظران ظهور موعود مهم خواهد بود.

 

منبع: ماهنامه امان، شماره 45

www.harfeakhar.com