مسیر جاری : صفحه اصلی/مقالات/سبک زندگی با رویکرد انتظار/خانواده مهدوی/تربیت مهدوی، اصلاح‌گرا و تحوّل بخش
تربیت مهدوی، اصلاح‌گرا و تحوّل بخش
تربیت مهدوی، اصلاح‌گرا و تحوّل بخش
تعلیم و تربیت در عصر ظهور
نویسنده : رحیم کارگر
تعداد بازدید کننده : 601

نگاهی که امروزه بر نظام تعلیم و تربیت حاکم است، نگاهی کلیشه‌ای، سازمانی، بسته، گذرا و تنوّع‌طلبانه است و صرفاً به روش‌هایی متعدّد و خشک تربیتی -که عموماً ناشی از گفتار روان‌شناسان و فیلسوفان و دانشمندان غربی است- بسنده می‌شود!! در این رویکرد تأثیرگذاری و نقش آفرینی واقعی تربیت در اصلاح رفتارها و پندارها، اهمیت چندانی ندارد و تنها درجهت همسوسازی آنها با زندگی اجتماعی بکار می‌رود.

اما در نظام تربیت مهدوی اصل بر اصلاح بنیادین امور و تغییر و تحوّل واقعی و درونی انسان‌ها است؛ بر این اساس نگاهی خاص به اثرگذاری تعلیم و تربیت می‌شود. این رویکرد کاربردی، فقط برای رفع تکلیف و آموزش‌های رسمی و انتقال معارف نیست؛ بلکه درصدد تعمیق ارزش‌های انسانی و درونی کردن مکارم اخلاقی، در نهاد جان آدمی است. براین اساس، تعلیم و تربیت مهدوی دانشگاه انسان‌سازی و فرهنگنامه رشد و کمال است و با هدف تأثیرگذاری و ژرفابخشی، قلوب و اذهان را شکوفا می‌سازد و درنتیجه تا رسیدن به مقصود نهایی و مشاهده تأثیرگذاری و نقش‌آفرینی واقعی، از فعالیت باز نمی‌ایستد و تا اصلاح و تکمیل رفتارها پیش می‌رود و به مطلوب می‌رسد. جامعه مهدوی (جامعه منتظر) نیز با تأسی به این الگوی مطلوب دینی، باید نظام تربیتی پویا و کاربردی داشته باشد و اساس را بر دگرگونی و تغییر احوال و عادت‌ها بگذارد. در واقع تعلیم و تربیت، برگرفته از آموزه‌های دینی و در راستای اعتلای روحی و فکری انسان است و به همین جهت، به دنبال اثرگذاری عمیق و هویت بخشی به انسان‌ها است؛ یعنی، دارای سمت و سو و مقصد مشخصی بوده و برای رسیدن به آن، برنامه‌های کاربردی و ایده‌های فراگیری دارد. درواقع اصلاح نفس انسانی و دگرگونی در سیرت و بصیرت انسان، دارای اولویت اساسی است و به همین جهت در عصر ظهور حضرت مهدی (عج) بدون هیچ واسطه ای با کلّ مردم جهان گفت‌وگو می‌کند و آنها را مخاطب قرار می‌دهد و تک تک آنها را به آرمان‌های راستین اسلام فرا می‌خواند.

امام خمینی (ره) در این باره می‌فرماید:

انبیاء اصلش آمده‌اند برای تزکیه نفوس انسانی، تعلیم و تربیت کتاب و حکمت و مهارکردن این طبیعت که انسان قبل از مهارکردن طبیعت به دست انبیاء به طور اصلاح همه چیز را می‌خواهد. در انسان کما این‌که یکی از موجودات عالم است -که یک حیوانی است- منتها حیوان قابل تربیت. هیچ‌یک از چیزهایی که در انسان [هست]، قوایی که در انسان است، محدود نیست. انسان شهوتش محدود نیست به این‌که نظام داشته باشد -مثل سایر حیوانات- بلکه از سایر حیوانات هم بدتر است. غضب انسان محدود نیست به این‌که در یک موردی اعمال غضب بکند، در یک موردی نکند، غیرمحدود است. (صحیفه نور، ج7، ص170)

 

حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای نیز در رابطه با این اصل اساسی می‌فرماید:

نقطه اصلی و محوری برای اصلاح عالم، اصلاح نفس انسانی است. همه چیز از این‌جا شروع می‌شود. قرآن به آن نسلی که می‌خواست با دست قدرتمند خود، تاریخ را ورق بزند، فرمود: «قوا انفسکم» و «علیکم انفسکم». خودتان را مراقبت کنید؛ به خودتان بپردازید و نفس خودتان را اصلاح و تزکیه کنید (قد افلح من زکّیها).

اگر جامعه اسلامی صدر اوّل اسلام، از تزکیه انسان‌ها شروع نشده بود و در آن به اندازه لازم، آدم‌های مصفّا و خالص و بی عشق وجود نداشتند، اسلام پا نمی‌گرفت، گسترش پیدا نمی‌کرد، بر مذاهب مشرکانه عالم پیروز نمی‌شد و تاریخ در خط اسلام به حرکت نمی‌افتاد. اگر انسان‌های مزکّا و مصفّا نباشند، جهاد نیست...

[پس] در درون وجود ما، بزرگترین دشمن ما تمکین گرفته و آن، نفس امّاره و شهوات و خودخواهی و خودپرستی‌های ماست. هر لحظه ای که بتوانیم این مار گزنده و این دشمن کشنده را سر جای خود بنشانیم -ولو به طور موقّت- در آن لحظه ما موفّق و سعادتمند و قادر بر عمل و مقاومت و... هستیم... باید به خودمان بپردازیم، باید نفس‌های خودمان را اصلاح کنیم، باید قدرت معنوی انسانی را -که خدا در ما به حدّ اعلاء و به ودیعه گذاشته است- از گل و لای شهوات و هوا و هوس‌ها و خودخواهی‌ها و خودپرستی‌ها نجات بدهیم و آن را قوی کنیم. (حدیث ولایت، ج5، ص84)

 

حال سؤال این است که: چه چیزهایی باید تغییر کند و اصلاح گردد و چگونه؟


جامعه مهدوی برای رسیدن به پاسخ این سؤال، علاوه بر میراث گران‌بهای دینی -از آغاز بعثت حضرت ختمی مرتبت تا دوران ولایت خاندان عصمت- با مراجعه به آموزه‌های فرهنگ مهدوی، می‌تواند به پاسخی روشن و کاربردی دست یابد.

 

الگوهای اصلاح و تغییر

در الگوی تربیتی عصر ظهور، مؤلّفه‌های اصلاح و تغییرات بایسته عبارت است از:

 

1. باورها و بینش‌ها

تا زمانی که انسان‌ها بینش و نگرش خود را به جهان هستی تغییر نداده و باورهای خود را بر پایه‌های استوار دینی قرار ندهند و از صراط مستقیم الهی دور باشند، تربیت آنان فایده‌ای نداشته و عاری از حقیقت و ماندگاری خواهد بود، اما تعلیم و تربیت مهدوی، در وهله نخست، شالوده‌های فکری و معرفتی انسان‌ها را مستحکم و قوی می‌سازد و باورها و بینش او را به صورت اصولی و درست بنا می‌نهد؛ آنگاه به انتقال آموزه‌های اخلاقی و تربیتی همّت می‌گمارد. در جامعه مهدوی نیز باید زیربنای معرفتی و فکری مردم، اصلاح و تقویت گردد و ناراستی‌های اعتقادی و ضعف‌های ایمانی برطرف شود.

 

2. عادت‌ها و منش‌ها

انسان‌ها از آغاز حیات خود، یک سری عادت‌ها و رویه‌هایی را کسب می‌کنند که چه بسا پاره‌ای از آنها نادرست و مذموم است و تا زمانی که از این عادات و منش‌ها دست بر ندارند و عادات خوب و پسندیده را کسب نکنند، تربیتشان ره به جایی نخواهد برد!!

در جامعه مهدوی نیز -با تأسّی به شیوه‌های تربیتی معصومین بخصوص امام مهدی (عج)- باید درجهت تغییر عادت‌ها و رویه‌های ناسالم و غیرانسانی کوشید و افراد را با منش‌های جدید و رفتارهای ستوده اخلاقی و دینی آشنا نمود. در این صورت است که می‌توان امید داشت جامعه رو به رشد و تعالی اخلاقی و معنوی بوده و از پلیدی‌ها و ناهنجاری‌ها گریزان باشد. پس اگر در جامعه‌ای عادت به حق کشی و تجاوز به حقوق دیگران (مثلاً در کوچه و خیابان و...) رواج داشته باشد، باید بدانیم که آن جامعه از مسیر دینی - مهدوی خارج شده و رفتارهایی ناپسند اختیار کرده است!! پس همان‌گونه که امام مهدی (عج) ریشه حق کشی و تجاوزگری را در جهان خشک می‌کند، پیروان و اقتداکنندگان به او نیز در هر عصر و برهه ای، باید چنین باشند و این دیدگاه و منش را به تک تک افراد منتقل نمایند و آنان را براساس این الگو، تربیت کنند.

 

3. خُلقیات و خصلت‌ها

یکی از بایسته‌های تربیتی جامعه منتظر، کسب خصلت‌های نیکو، دوری از اخلاق‌های ناسالم و ناراست و ترویج و گسترش اخلاق الهی است. متأسفانه در اکثر جوامع، اخلاق الهی جایگاه و ارزش خود را ازدست داده و اخلاق، متکّی بر یک سری گزاره‌های عرفی و عقلی شده است!! بر این اساس بعضی از رفتارهای غیراخلاقی تبدیل به عرف جامعه شده و قبح و زشتی خود را ازدست داده است!! اما اصلاح فرهنگی و تربیتی انسان‌ها زمانی اتفاق می‌افتد که اوّلاً با اخلاق صحیح الهی آشنا باشند و ثانیاً درصدد تخلّق به آن برآیند. پس دگرگونی واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که انسان‌ها براساس فضایل و مکارم اخلاق الهی، تربیت شوند و اخلاقیات پسندیده و مطلوب دین را در جامعه حاکم سازند. در تعلیم و تربیت مهدوی نیز ترویج و بسط اخلاق الهی در اولویت قرار دارد و افراد در پرتو آن، به رشد و بالندگی واقعی دست خواهند یافت.

 

4. ایده‌ها و ارزش‌ها

تا زمانی که جامعه بشری دارای ارزش‌ها و هنجارهای متعالی و واقعی نباشد و برای خود ایده‌های انحرافی و پوشالی برگزیند، از مسیر انسانیت و صراط مستقیم دور افتاده و بهره‌ای از تربیت واقعی نخواهد برد. اما درصورتی که این آرمان‌ها و ایده‌ها در مسیر درست قرار گیرد و یک هدف متعالی و واقعی، برای جامعه ترسیم گردد و همه آحاد آن، در راستای این هدف اصیل و کامل حرکت کنند، امکان اصلاح و رشد آن جامعه بالا خواهد بود. پس برای این‌که بتوان تربیت سازنده و مؤثّری داشت، باید ارزش‌ها را نهادینه کرد و آرمان‌های متعالی و شکوهمندی برای افراد در نظر گرفت و آنان را در این راستا، به کوشش و حرکت واداشت.

در جامعه مهدوی، مهمترین هدف جامعه، رسیدن به کمال نهایی و عبودیت خداوند است که در این باره بیشتر بحث خواهد شد.

 

5. نیازها و خواسته‌ها

انسان‌ها دارای خواسته‌ها، نیازها و میل‌های مختلف و گوناگونی هستند؛ اما به جهت این‌که گاهی سمت و سوی آنها تغییر یافته و در مسیر نادرستی قرار می‌گیرد، موجب کژتابی فکری و رفتاری افراد می‌گردند. پس باید اوّلاً نیازهای واقعی و اصیل آنان شناسایی و تأمین گردد و ثانیاً میل‌ها و کشش‌های غیرطبیعی و ناراست، در مسیر درست خود قرار گیرد. از آنجایی که این نیازها و خواسته‌ها تأثیر بسزایی در روحیات و خلقیات افراد دارد، برای اصلاح و تربیت آنها، باید به این میل‌ها و کشش‌ها توجه نمود و هم پای تربیت، گستره و شمول آنها را نیز محدود و عقلانی نمود و مانع تجاوز و افراط و تفریط در آنها شد. درواقع برای تربیت انسان، ابتدا باید نیازها و میل‌های او اصلاح و سامان گردد و بعد از آن‌که در مسیر درست قرار گرفت، به تربیت او پرداخت.

 

6. آداب و رسوم

بعضی از رفتارها و پندارهای نادرست و غیرمعمول انسان‌ها، ناشی از آداب و رسوم رایج و تلقیات و برداشت‌های انحرافی و کژتابانه از اوضاع و احوال است. این آداب و رسوم و برداشت‌ها، در طی مدت‌های مدیدی شکل گرفته و وارد زندگی انسان‌ها شده است؛ به همین جهت حاوی بار فرهنگی و هویتی است. از این رو پاره‌ای از آداب و برداشت‌های انحرافی و ناراست، تأثیر بسزایی در شکل گیری خلقیات و رفتارهای ناهنجار و غیرارزشی دارد. پس برای تربیت انسان‌ها، باید دگرگونی اساسی در این‌گونه آداب و رسوم صورت گیرد و با تغییر در آنها، باعث تغییر در نگرش‌ها و منش‌های افراد گردید. در جامعه مهدوی، تنها آداب و رسومی پذیرفتنی است که مخالف با شؤون اخلاقی و دینی نباشد و جامعه در مسیر درست عدل و معنویت قرار دهد.

منبع: تعلیم و تربیت در عصر ظهور، قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج) چاپ دوم 1389.